Η βασκανία ξεκίνησε από τον πόθο που έχουν οι άνθρωποι να θαυμάζουν κάτι που δεν έχουν και θα ήθελαν να το είχαν. Ο πόθος παίρνει τη μορφή της ζήλιας ή χαιρεκακίας και γι’ αυτό λέμε ότι οι άνθρωποι αυτοί είναι κακοί ή έχουν «κακό μάτι» ή είναι γρουσούζηδες ή κακοΐσκιωτοι.

Στο «μάτιασμα», λένε, τα διάφορα ηλεκτρομαγνητικά κύματα που εκπέμπει ο άνθρωπος με τα μάτια του επενεργούν με τρόπο που δημιουργεί προϋποθέσεις καταστροφής του αντικειμένου που θαυμάζει - κυρίως τα μικρά παιδιά.

Στην Κάτω Αγόριανη (Λιλαία) οι κάτοικοι πιστεύουν πώς η θαυμάσια λαξευμένη θολωτή πέτρα που βρίσκεται πάνω από την πόρτα της εκκλησίας Άγιος Γεώργιος... έσκασε από μάτι.

Η πρόληψη του ματιάσματος είναι πολύ παλιά. Βλέπουμε λοιπόν ότι:
α. Ο Χρυσόστομος αναφέρει: «αλείφουσαι τα μέτωπα των μικρών δια του ρύπου των απολουσμάτων».
β. Ο Θεόκριτος λέει: «ως μη βασκανθώ τρις τον εμόν κόλπον έπτυσα».

Για να αποφευχθεί το μάτιασμα υπάρχουν πολλοί τρόποι όπως το «φτύσιμο στον κόρφο», αλλά και τα άλλα που αναφέρονται παρακάτω.
Το φτύσιμο συμβολίζει τον αποτροπιασμό προς το κακό μάτι και από δω βγαίνει το «φτύσε τον κόρφο σου».

Στην Καλοσκοπή — και σε άλλα εκτός του Νομού μέρη — όταν δεν ήξεραν ποιος ήταν αυτός που βάσκανε κάποιον μάζευαν φτύματα από σαράντα ανθρώπους, τα οποία έδιναν στον άρρωστο να πιει για να γειάνει.

Ίσως για να αποφευχθούν τα πιο πάνω απαράδεκτα για την υγεία των παιδιών κυρίως, η εκκλησία καθιέρωσε ειδική ευχή για την περίπτωση της βασκανίας.

Το σκόρδο και το κρεμμύδι λόγω της καυστικότητας τους εμποδίζουν το κακό μάτι να κάνει το κακό. Γι’ αυτό «σκόρδα στα μάτια σου». Μα και η «γαλάζια χάντρα» όμως είναι αποτελεσματική. Δεν πρόκειται όμως για «χάντρα», αλλά για «πέτρα» δηλαδή τη γαλαζόπετρα, που επίσης είναι πολύ καυστική.

Τα διάφορα φυλαχτά παρουσιάστηκαν μαζί με το φόβο του ματιάσματος. Τα είχαν και οι αρχαίοι Έλληνες και τα έλεγαν «προβασκάνια». Από την ώρα που γεννιόντουσαν μέχρι τα γεράματά τους φορούσαν διάφορα φυλακτά, άλλοτε για το μάτι, άλλοτε για τον ερωτά και άλλοτε για να μη γίνουν...φαλακροί. Με τα προβασκάνια ασχολήθηκαν πολλοί, όπως ο Λουκιανός, ο Πολυδεύκης, ο Αριστομένης κ.ά.

ο «απήγανος» έχει επίσης καταπληκτικές ικανότητες -«ξωρκισμένος με τον απήγανο να’ σαι». Ο Όμηρος μιλάει γι’ αυτόν όταν αναφέρεται στον Οδυσσέα με την Κίρκη.

Τα φυλαχτά που φοράνε γυναίκες και άντρες εμποδίζουν απ’ τη μια μεριά το κακό και φέρνουν γούρι από την άλλη. Τα έφτιαχναν με πολύτιμες ή ημιπολύτιμες πέτρες από ευγενή ή άλλα μέταλλα, γιατί από τα πολύ παλιά χρόνια όλοι πίστευαν ότι οι πολύτιμες πέτρες έχουν μαγικές ιδιότητες και προστατεύουν αυτούς που τις φορούν. Έτσι γεννήθηκαν τα κοσμήματα που φορούν, κυρίως, οι γυναίκες σήμερα, γι´ αυτό και τα σπαθιά είχαν τις χειρολαβές τους στολισμένες με τέτοιες πέτρες, και ακόμα τα παράσημα που απονέμονται στους πολεμιστές.

Η εξήγηση είναι ότι ένα καλό κόσμημα τραβά την προσοχή του ματιού και δεν το αφήνει να ασχοληθεί με το πρόσωπο το όποιο έτσι αποφεύγει το κακό.

Αν παρ’ όλες τις παραπάνω προφυλάξεις — και πολλές ακόμα που δεν αναφέραμε — κάποιος ματιαστεί, τότε έρχεται ο ξεματιαστής — που κυρίως είναι γυναίκα — για να τον ξεματιάσει. Πάρα πολλοί τρόποι ξεματιάσματος υπάρχουν. Σχεδόν όμως όλοι έχουν ένα παράξενο μπέρδεμα θρησκείας, μαγείας και δεισιδαιμονίας. Βλέπεις λιβάνια και λουλούδια του Σταυρού μαζί με μπαρούτι, αλάτι, μαχαίρια — και μάλιστα μαυρομάνικα – και ακούς προσευχές με κατάρες και άλλα ακατάληπτα μαζί.